Polskie Detroit pod Bełchatowem, czyli jak najbogatsza gmina w Polsce może stać się najbiedniejszą

Gmina Kleszczów leży w powiecie bełchatowskim w województwie łódzkim, liczy blisko 7 tys. mieszkańców i dotychczas dzierżyła miano najbogatszej gminy w Polsce. W perspektywie kilku lat może się to zmienić i to drastycznie. Niewielka gmina swoje „bogactwo” zawdzięcza Elektrowni Bełchatów, Kopalni Węgla Brunatnego „Bełchatów”, należącej do Polskiej Grupy Energetycznej i jej mieszkańcom. PGE wpłaca na konto gminy ogromne kwoty w postaci podatków. Ponadto elektrownia i kopalnia dają miejsca pracy blisko 18 tys. pracowników, którzy płacąc podatki również zasilające budżet gminy. Jednakże w niedalekiej przyszłości sytuacja ulegnie drastycznemu pogorszeniu [Materiał promocyjny]

Cele klimatyczne Unii Europejskiej zobowiązują państwa członkowskie do podjęcia działań zmierzających do zaprzestania lub ograniczenia emisji dwutlenku węgla. Największe wyzwanie stoi przed Kopalnią Węgla Brunatnego „Bełchatów” i Elektrownią Bełchatów, które są największym emitentem dwutlenku węgla w całej Unii Europejskiej. 2 lutego 2021 r. Rada Ministrów zatwierdziła „Politykę energetyczną Polski do 2040 r.”, dokument ten wyznacza kierunki rozwoju polskiego sektora paliwowo-energetycznego. Dodatkowo powstał „Krajowy plan na rzecz energii i klimatu na lata 2021-2030”. Oba dokumenty wskazują harmonogram odejścia w Polsce do 2049 r. od wydobycia węgla i jego użycia w energetyce konwencjonalnej. Powyższe plany, ustalenia i terminy stały się podstawą dla innego ważnego dokumentu - Terytorialnego Planu Sprawiedliwej Transformacji Województwa Łódzkiego. Jest to strategiczny dokument, pozwalający ubiegać się o środki z Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji. Plan został zatwierdzony decyzją wykonawczą Komisji Europejskiej i jest częścią programu regionalnego Fundusze Europejskie dla Łódzkiego 2021-2027. 

W planie zostały wskazane trzy kamienie milowe:

• do 2026 roku pozyskanie pozwoleń na budowę dla części projektu OZE (ok. 130 MW); rozpoczęcie realizacji części projektu OZE
• do roku 2028 zakończenie wydobycia w Polu Bełchatów, a jeden z bloków ELB o mocy 380 MW zgłoszony będzie już do wyłączenia do 2030 roku
• do roku 2030 zakończenie realizacji przez GK PGE projekt z OZE na terenach powydobywczych KWB (minimum 130 MW).

Wskazane powyżej działania i terminy stają się kluczowe dla dalszego funkcjonowania elektrowni i kopalni oraz funkcjonowania samej gminy i jej mieszkańców. Oznacza to, że po wyłączeniu z eksploatacji elektrowni oraz odkrywki węgla brunatnego dochody własne gminy Kleszczów zmniejszą się o około 90%. Tym samym realizacja podstawowych zadań gminy okaże się niemożliwa, a większość licząca blisko 18 tys. pracowników straci pracę.

Zmarnowany potencjał Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji?

Szansą na utrzymanie miejsc pracy miał być Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji, który został przyznany przez UE w ramach Funduszy Europejskich dla Łódzkiego w latach 2021-2027, w kwocie 369,5 mln EURO. Cała kwota miała być do wykorzystania przez mieszkańców, przedsiębiorców oraz Jednostki Samorządu Terytorialnego z terenów 35 gmin sąsiadujących z kopalnią i elektrownią. 

Środki z funduszy mają być wykorzystane na łagodzenie wpływających na społeczeństwo (zatrudnienie, gospodarkę i środowisko) skutków transformacji w kierunku osiągnięcia celów na rok 2030 w dziedzinie energii i klimatu oraz budowy neutralnej dla klimatu gospodarki do roku 2050 w oparciu o porozumienie paryskie. 

Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego, odpowiedzialny za wdrażanie programu regionalnego oraz zarządzanie środkami z Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji, nadal nie ogłosił naboru wniosków o dofinansowanie, w którym projekt mógłby wziąć udział.

Pomimo pewnych opóźnień, warto zauważyć dotychczasowe działania - podpisano już około 40 umów na dofinansowanie o łącznej wartości blisko 220 mln zł, co stanowi 13% całkowitej kwoty dostępnych środków. Wicemarszałek odpowiedzialny za Fundusz zdaje się podejmować kroki w kierunku przyspieszenia procesu i wspierania tworzenia alternatywnych miejsc pracy dla osób zagrożonych utratą zatrudnienia. W obliczu presji czasowej związanej z koniecznością szybkiego wdrażania środków, pod koniec listopada 2024 r. podjęto decyzję o reorganizacji Urzędu Marszałkowskiego. Kompetencje zlikwidowanego Departamentu Funduszu Sprawiedliwej Transformacji zostały podzielone między trzy różne departamenty. Taki krok ma na celu lepsze zarządzanie zasobami oraz przyspieszenie działań, w tym ogłoszenia naborów w najbliższym czasie. Ostatnia deska ratunku dla Gminy Kleszczów i 18 tys. pracowników to sztuczna inteligencja i tor testowy?!
Już w kwietniu 2024 r. pojawiły się artykuły mówiące o tym, iż w ciągu następnych dwóch lat wydobycie węgla w Kopalni Węgla Brunatnego „Bełchatów” zostanie przerwane. 

Teren gminy został uznany za Obszar Strategicznej Interwencji w Strategii Rozwoju Województwa Łódzkiego 2030.

Rada Gminy Kleszczów usłyszała propozycję, że na pokopalnianych terenach w gminie Kleszczów planowana jest budowa Centrum Badawcze Inteligentnych Systemów Transportowych i Obiektów Autonomicznych (CBIST&OA). Projekt mieści się w założeniach Terytorialnego Planu Sprawiedliwej Transformacji Województwa Łódzkiego, co oznacza, że jest jeszcze ogromna szansa, aby Projekt ten uzyskał dofinansowanie z Unii Europejskiej. 

W prasie pojawiły się liczne artykuły na temat samej budowy CBIST&OA opisywano, że będzie to pierwszy taki obiekt w Europie, w którym odbywać się będą testy bezzałogowych statków powietrznych wykorzystujących sztuczną inteligencję oraz autonomicznych obiektów i pojazdów - rolniczych, cywilnych a w szczególności wojskowych. Miała to być szansa zarówno dla regionu jak i dla ludzi, którzy zmuszeni będą do przebranżowienia się pod względem zawodowym.

Pomimo przeprowadzenia wszystkich tych działań projekt nadal czeka na ogłoszenie odpowiedniego konkursu, w którym będzie mógł złożyć wniosek o dofinansowanie. Czasu na realizację w pełnym zakresie projektu jest coraz mniej.
Zgodnie z założeniami pierwszy etap inwestycji, jakim było wybudowanie długiego na ponad 9 kilometrów toru, miał zostać ukończony do 2027 roku, a kolejne etapy rozbudowy planowane były na dwa następne lata. 

Warto podkreślić, że projekt CBIST&OA podczas tegorocznych targów „Międzynarodowy Salon Przemysłu Obronnego” podpisał porozumienie z Polską Grupą Zbrojeniową (https://forsal.pl/biznes/artykuly/9599410,pgz-podpisuje-porozumienie-z-rawi-powstanie-nowoczesny-osrodek-badawc.html). Jego celem jest wdrożenie działań zmierzających do utworzenia jednego z najnowocześniejszych ośrodków badawczych na świecie.

Ponadto w projekt zaangażowały się uczelnie i instytuty badawcze, również wojskowe, zainteresowane rozwojem obiektów autonomicznych. Umowę o współpracy w sprawie utworzenia CBIST&OA podpisały już: Politechnika Bydgoska, Akademia Wojsk Lądowych, Politechnika Częstochowska, Politechnika Świętokrzyska, Politechnika Lubelska, Uniwersytet Wrocławski, Wojskowy Instytut Techniki Pancernej i Samochodowej,  AMZ Kutno oraz inni interesariusze.

Biorąc pod uwagę fakt, że PGE GiEK oraz interesariusze Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji to znaczy włodarze 35 gmin, jak dotychczas nie znaleźli pomysłu na zapewnienie ciągłości zatrudnienia dla blisko 18 tys. pracowników, może warto pójść za innowacją i postawić na budowę toru i realizację projektu CBIST&OA, którego celem jest transformacja gospodarcza zagłębia bełchatowskiego.