Albo miejskie ciepło, albo smogowa zaraza: Radomsko na drugim miejscu w kraju wśród miast z najgorszym powietrzem

Radomsko ma drugie miejsce w kraju w kategorii „miejscowości z najwyższym średniorocznym stężeniem pyłu PM10”. Polski Alarm Smogowy przygotował coroczny raport o smogu. Miasto od dawna z tym walczy, ale zawsze ma inne pilniejsze potrzeby.

W ubiegłą środę jadę na spotkanie Radomszczańskiego Alarmu Smogowego. Stobiecko Miejskie. Wysiadam z samochodu przed dziewiętnastą trzydzieści. Zaciągam się, smród jest nie do zniesienia. W centrum tego nie czułem. Choć może nie, tam nie otwierałem okien w samochodzie.

Sprawdzamy sytuację na aplikacji Airly. Coś szwankuje, nie może się połączyć. Nie tylko u mnie.

Rozmawiamy na spotkaniu o kolejnych działaniach RAS. Prezes Artur Szponder relacjonuje ostatnie spotkanie zespołu antysmogowego, który powołało miasto. Kontrole są (choć nieczęste), program dofinansowań jest realizowany. Niepokoi nas informacja, że na przyszły rok miasto planuje 1500 nowych nasadzeń. Same nasadzenia to pozytyw, ale one są robione także jako rekompensata wycinek. Niemożliwe, żeby zaplanowano ich aż tyle, w najgorszych czasach radomszczańskiej siekierezaty (2018-2022) wycięto około pięciuset drzew. Zapisujemy sobie temat do weryfikacji.

Spotkanie kończymy konkluzją: miasto coś w końcu robi, trzeba pilnować, ale jest progres. Musimy się teraz skupić z powrotem na mieszkańcach.

A dzień później ukazuje się najnowszy raport Polskiego Alarmu Smogowego za 2024. W jednej kategorii Radomsko jest na drugim miejscu w Polsce, w drugiej na piątym. Choć w rankingu najbardziej zasmogowionych miast w Polsce jesteśmy od dawna, jeszcze nigdy nie byliśmy tak wysoko.

Tego samego dnia po południu przysłuchuję się spotkaniu prezydenta Jarosława Ferenca z przedsiębiorcami w urzędzie miasta. Jest poświęcone planowanym podwyżkom stawek podatku od nieruchomości. Miasto proponuje dwadzieścia procent więcej, przedsiębiorcy protestują. Prezydent prezentuje argumenty i przekonuje. Wiele razy wspomina o rozwoju miasta. Trzeba inwestować, by podnieść jakość życia, mówi. Miasto się pozytywnie zmienia, zewsząd płyną do urzędu pozytywne sygnały. Bo inwestycje, inwestycje i jeszcze raz inwestycje. Potrzebne nowe drogi, chodniki, ścieżki rowerowe, trybuna na stadionie, nowa przestrzeń kultury, nowe autobusy...

Wtedy mnie olśniewa.

Jeżeli uznajemy, że o rozwoju miasta świadczą twarde inwestycje, to nie ma tu miejsca - i nigdy nie będzie na jakość powietrza. To kategoria z innego porządku. Niewidoczna i nieuchwytna. Smog to niedogodność, ale przecież nie determinująca jakość życia.

Tak to komentuje Artur Szponder:

- Na jakość życia składa się nie tylko nowa nakładka na ulicy ale to, że mam ochotę się po tej ulicy przespacerować. A jak pokazuje ostatni ranking PAS, w Radomsku częściej, jak w większości miast w Polsce, tej aktywności na świeżym powietrzu lepiej sobie odmówić. I to - o ironio - w trosce o swoje zdrowie. Środki z programu „Radomsko bez smogu” są wykorzystywane przez mieszkańców, zatem dlaczego ich nie zwiększyć by przyspieszyć proces? W przyszłym roku kończy się bieżąca edycja i na pewno będziemy apelować o ewaluację zasad.

Tu chyba jest sedno problemu. Skoro smog to tylko „jeden z problemów”, nigdy nie rzucimy wszystkich sił na tę walkę. Bo są ważniejsze sprawy.

Jak było wcześniej? Równie źle

Polski Alarm Smogowy przygotowuje raporty na podstawie danych Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska. W Radomsku czujnik jest zainstalowany przy ul. Rolnej.

W kategorii „,miejscowości z najwyższym średniorocznym stężeniem benzo(a)pirenu” wygrywa Ruda Śląska (to miasto zresztą jest pierwsze we wszystkich trzech kategoriach). Benzo(a)piren rakotwórczy związek, jeden z najbardziej toksycznych składników smogu. Powstaje podczas spalania drewna i węgla w domowych piecach, zawierają go także spaliny samochodowe. Zwiększa ryzyko raka płuc, skóry, pęcherza moczowego.

Radomska w pierwszej dziesiątce tego zestawienia nie ma. Jest za to na piątym miejscu w zestawieniu „miejscowości z najwyższą liczbą dni smogowych”. To takie dni, w których przekroczona jest norma. W 2024 w Radomsku było ich 34. W pierwszej trzydziestce zestawienia jest aż dziesięć miejscowości z województwa łódzkiego.

Najwyżej, bo na drugiej pozycji w kraju, jesteśmy w kategorii „miejscowości z najwyższym średniorocznym stężeniem pyłu PM10”. Norma Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) to 15 mikrogramów na metr sześcienny powietrza, w Radomsku było to 31 mikrogramów.

Jak było wcześniej? W raporcie za 2023 Radomsko było na trzecim miejscu wśród miast z najwyższym rocznym stężeniem PM10 (30 mikrogramów na metr sześcienny) i na szóstym z największą ilością dni smogowych (29). Dwa lata wcześniej - w 2021 roku - w zestawieniu miast z największą liczbą dni smogowych byliśmy na 17. miejscu (64 dni) i 13. wśród miejscowości z najwyższym rocznym stężeniem PM10.

Wśród rekordów mamy też 26. miejsce w Europie na liście Światowej Organizacji Zdrowia, średnioroczne stężenie PM10 w wysokości 42,9 mikrograma na metr sześcienny w 2017 roku i 94 dni smogowe ze stężeniem przekraczającym 50 mikrogramów (ten sam rok 2017).

W poniedziałek 19 października o godz. 23 w Radomsku stężenie pyłu PM10 wyniosło 192 mikrogramy na metr sześcienny. Polska norma dzienna to 40 mikrogramów.

Miejskie ciepło to jedyny ratunek

Poprawia się - to generalny wniosek z corocznych raportów PAS. Także w Radomsku. Poziomy stężenia maleją, spada liczba dni z przekroczonymi normami. Ale dane pokazuje, że u innych poprawia się szybciej. Przykładem skutecznej walki jest Kraków, jeszcze kilka lat temu okupujący takie zestawienia. Ale tam ze smogiem walczono na poważnie i wydano na to olbrzymie pieniądze. Radomsko, które kilka lat temu pod naciskiem Radomszczańskiego Alarmu Smogowego uruchomiło własny program dofinansowania wymiany nieekologicznych źródeł ciepła, przeznacza na ten cel milion rocznie. Do tej pory z programu skorzystało około czterysta podmiotów.

Jakie są potrzeby? Z Danych Centralnej Ewidencji Emisyjności Budynków wynika, że w 2022 roku w mieście było 6116 nieekologicznych źródło ciepła. Działały m.in. 703 kotły na paliwo stałe 5 klasy, 1334 klasy trzeciej i czwartej, 897 kominków, kóz i ogrzewaczy powietrza, 2016 pieców kaflowych. Do tego kuchnie węglowe i podobne (513), kotły olejowe (194). Z ekologicznych źródeł były kolektory słoneczne (127), pompy ciepła (369), kotły gazowe (1708). Tylko 517 budynków w mieście podłączonych było do miejskiego ciepła (Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej miało 372 umów z odbiorcami indywidualnymi, reszta to firmy i wspólnoty). Czyli w sumie 81 procent gospodarstw domowych w Radomsku posiadało indywidualne źródło ciepła, a ledwie 19 proc. korzystało z ciepła pochodzącego z ciepłowni miejskiej.

To jest główny powód smogu w Radomsku. Powoduje go tak zwana niska emisja (z kominów domów i budynków). Ciepłownia to „wysoka emisja”, ze smogiem nie mająca nic wspólnego. Miasta, które tego problemu nie mają, mają zupełnie inną strukturę źródeł ciepła. Dla porównania: w Elblągu miejska sieć ciepłownicza dostarcza ciepło do 70 proc. budynków mieszkalnych. W Warszawie do miejskiej sieci podłączonych jest ok. 80. proc. budynków.

Jedyna droga do ograniczenia zanieczyszczenia powietrza w mieście to rozbudowa miejskiej sieci ciepłowniczej i przekonywanie mieszkańców, którzy mają taką możliwość, do podłączenia się do sieci. Od 2020 roku nowo projektowane budynki muszą być przyłączone, jeśli jest taka możliwość. Jeśli inwestor tego nie zrobi, prezydent może wydać decyzję administracyjną.

Na razie miasto nie inwestuje w rozbudowę sieci, tylko zaplanowało budowę spalarni przy ul. Wyszyńskiego. Jeśli projekt zostanie zrealizowany, będzie kosztował co najmniej 200 mln zł.

Wyobrażają sobie państwo, że miasto wydaje te pieniądze na wymianę nieekologicznych źródeł ciepła? Ja sobie wyobrażam. Niestety, nie wyobraża sobie tego miasto.